Để giải mã biến cố hiện sinh đầy thách đố này, bài viết không đi theo lối tư duy đạo đức bảo thủ hay những cảm xúc tôn giáo hời hợt, mà vận dụng lăng kính đối chiếu hiện sinh giữa hình bóng Đức Mẹ Maria và người nữ tu trẻ trong ngày khấn đầu. Đức Maria không được nhìn như một biểu tượng tĩnh lặng trên tòa cao, mà là một mẫu hình nhân vị tuyệt hảo - người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử dám đặt cược toàn bộ tự do và sinh mạng vào tiếng Fiat phiêu lưu với Đấng Tuyệt Đối. Trong mối tương quan bản thể ấy, người nữ tu không sao chép Mẹ một cách máy móc, mà trở thành “Đức Maria kéo dài trong lịch sử”, sống lại chính cái ôm không sở hữu, sự trút bỏ nghèo nàn và bước nhảy vâng phục giữa lòng thế kỷ XXI. Ngụ ý sâu xa của người viết khi đặt hai hình bóng này song hành không gì khác hơn là giải tước thứ định kiến trần thế đang coi đời tu là một “sự lãng phí tuổi xuân” hay “sự trốn chạy thực tại”. Bài viết muốn khẳng định rằng: giữa một xã hội đang ngạt thở vì chủ nghĩa thực dụng và nỗi cô đơn ái kỷ, quyết định quỳ xuống của người nữ tu không phải là điểm kết thúc của tự do, mà là một tuyên ngôn kiêu hãnh và rực rỡ nhất về một Tình Yêu có khả năng lấp đầy mọi khoảng trống kiếp người.

Có một cõi lặng rung lên rất khẽ nhưng nhói sâu vào tâm khảm khi nhìn lên cung thánh trong ngày lễ khấn lần đầu của các nữ tu. Hẳn người ta dễ bị cuốn theo tiếng hát trầm hùng, sắc hoa tươi hay nét rạng rỡ của gia tộc, nhưng điều thực sự làm người đứng xem phải sững người lại là một nghịch lý trần trụi: một người nữ trẻ trung, mang trọn vẹn xuân sắc, trí tuệ và khát vọng của một con người hiện đại, lại tự nguyện quỳ xuống để xin được xóa tên mình khỏi những đường đua danh lợi của thế gian. Đó không phải là sự đào tẩu của một tâm hồn yếu đuối trước những áp lực cuộc đời, cũng chẳng phải một bi kịch của sự dập tắt nữ tính. Nhìn qua lăng kính thần học thập giá và cuộc đời Đức Mẹ Maria, hành vi tuyên khấn của người nữ tu là một cuộc đính hôn bằng máu và nước mắt của tự do, nơi một trái tim bằng thịt thà quyết định trao nộp chính mình cho Đấng Vô Hình. Qua ba lời khuyên Phúc Âm: Khiết tịnh, Khó nghèo và Vâng phục, người nữ tu tái hiện lại tiếng Fiat nhói buốt nhưng kiêu hãnh của Mẹ Maria năm xưa, trở thành một vết cắt xé rách tấm màng thực dụng của thời đại hôm nay.

Lời khấn khiết tịnh

Thế giới chúng ta đang sống bị ám ảnh bởi nhu cầu sở hữu tình cảm. Người ta định nghĩa tình yêu bằng sự chiếm đoạt, bằng những cái ôm siết để khỏa lấp nỗi cô đơn mênh mông của kiếp người, và không hiếm khi biến thân xác thành một món hàng hoán đổi trên thị trường cảm xúc. Trong một không khí ngột ngạt những toan tính ấy, Lời khấn Khiết tịnh của người nữ tu hiện lên như một cơn gió lạnh buốt rạch qua tâm trí. Lời khấn ấy không phải là một sự thiến tha về cảm xúc, hay sự chối bỏ cơ thể. Đó là sự cô đọng của một ngọn lửa mến yêu quá lớn, lớn đến mức không một người nam đơn lẻ nào có thể lấp đầy. Sự trinh khiết không nằm ở ranh giới thể lý: Đức Maria trinh khiết không phải vì Mẹ từ khước tình yêu, mà vì tâm hồn Mẹ là một khoảng không tinh tuyền tuyệt đối, nơi không một bóng dáng vị kỷ nào có thể chen chân vào. Sự trinh khiết ấy là khả năng đón nhận Thiên Chúa mà không biến Ngài thành công cụ cho nhu cầu tâm lý của mình. Trái tim không phân mảnh: Người nữ tu chấp nhận giữ cho đôi tay mình trống rỗng, không nắm giữ một bàn tay nhân loại nào, để đôi tay ấy có thể ôm lấy những đứa trẻ bị bỏ rơi, những thân xác lở loét trong bệnh viện hay những tâm hồn tuyệt vọng bên bãi rác xã hội. Khi trao dâng thiên chức làm mẹ tự nhiên để đón nhận một mẫu tính siêu nhiên, người nữ tu phản chiếu lại chính hình bóng Đức Mẹ dưới chân Thập giá^[1]. Mẹ Maria đã đau đớn xé rách tình mẫu tử riêng tư đối với Giêsu để nhận lấy toàn thể nhân loại làm con qua môn đệ Gioan. Lời khấn khiết tịnh, vì thế, là một lời thề nguyền đau đớn nhưng tràn ngập niềm vui: chấp nhận không có một đứa con do mình sinh ra, để có thể trở thành mẹ của những kẻ không ai nhận làm con.

Lời khấn khó nghèo

Sống trong môt thời đại mà sự tôn thờ thần Tiền và thần Hiệu năng lên ngôi, con người tự định nghĩa phẩm giá của mình dựa trên số dư tài khoản, thương hiệu trang phục hay căn hộ họ sở hữu. Sự tích lũy trở thành một thứ đạo giáo mới để chống lại nỗi sợ cái chết và sự hư vô. Nằm trong lòng trào lưu ấy, Lời khấn Khó nghèo của người nữ tu là một hành vi “tự sát” về mặt địa vị xã hội. Họ từ bỏ quyền nói từ “của tôi”: Không tiền tiết kiệm riêng. Không tài sản lót tay. Ngay cả thời gian, tài năng hay cái áo đang mặc cũng thuộc về cộng đoàn. Đây chính là sự tái hiện linh đạo Anawim – những “nghèo của Đức Chúa” mà Đức Maria là đại diện ưu tú nhất.^[2] Nơi gian nhà xập xệ tại Nazaret, Mẹ Maria không có bất kỳ một bảo đảm trần thế nào. Mẹ sống bằng sự đón nhận xin-cho từng ngày từ tay Thiên Chúa. Sự khó nghèo của Mẹ không phải là sự bần cùng túng quẫn làm suy nhược nhân phẩm, mà là sự tự do thanh thoát của một tâm hồn đã trút bỏ mọi thứ hành lý cồng kềnh để có thể bay lên cùng Thánh Thần. Người nữ tu khấn khó nghèo không phải vì họ chê ghét vật chất, mà vì họ đã chạm vào một Kho Tàng lớn đến mức mọi của cải trần gian đều trở thành những mảnh gốm vỡ. ^[3] Khi một người phụ nữ không còn bị ràng buộc bởi lòng tham sở hữu, họ trở nên nhà vô địch: không ai có thể mua chuộc, không uy quyền nào có thể tước đoạt, và không sự mất mát nào có thể làm họ sụp đổ.

Lời khấn vâng phục

Trong ba lời khấn, Vâng phục là lời khấn gây chướng tai gai mắt nhất cho cái tôi hiện đại. Xã hội dạy con người phải làm chủ đời mình, phải tự quyết định vận mệnh, và xem sự tuân phục người khác là biểu hiện của tính nô lệ, nhút nhát.Tuy nhiên, nhìn sâu vào bản chất hiện sinh, sự “tự do tự quyết” mà xã hội tung hô thực chất thường chỉ là sự nô lệ cho những ham muốn mê đắm của chính cái tôi ái kỷ. Con người tưởng mình tự do nhưng thực chất đang bị thao túng bởi trào lưu, bởi dư luận và bởi những bất an nội tâm.

Lời khấn Vâng phục của người nữ tu, khi đặt tay mình vào tay Bề trên, là một hành vi giao nộp tự do để nhận lại một Tự Do lớn hơn^[4]. Đức Maria khi thưa hai tiếng Fiat với sứ thần Gabriel không hề có trong tay một bản hợp đồng bảo hiểm. Mẹ không biết tiếng "Vâng" ấy sẽ dẫn Mẹ đến cuộc trốn chạy sang Ai Cập, những lời gièm pha của xóm giềng, hay lưỡi gươm đâm thấu tâm hồn dưới chân đồi Golgotha. Nhưng Mẹ vẫn thưa "Vâng" vì Mẹ tin vào Đấng Phán. Sự vâng phục như một sự tự hủy: Người nữ tu chấp nhận đi đến nơi mình không muốn, làm những việc không hợp với sở thích cá nhân, và nghe theo lời một Bề trên cũng vốn là một con người bất toàn. Họ làm điều đó không phải vì đớn hèn, mà vì họ nhìn thấy sau lưng vị Bề trên ấy là khuôn mặt của Đức Kitô đang gọi tên họ. Bằng việc bẻ gãy ý chí riêng tư để tháp nhập vào Ý Chúa, người nữ tu đạt đến sự thanh thản tuyệt đối ^[5]. Họ không còn bị ám ảnh bởi nỗi sợ đúng-sai trong các lựa chọn cá nhân, bởi lẽ cuộc đời họ đã được thả neo vững chắc vào lòng thương xót của Đấng mà họ yêu mến.

Tiếng nói tiên tri của một thế giới đứt gãy

Nhìn người nữ tu bước lên trao lời khấn, ta chợt nhận ra họ không chỉ sống cho riêng mình. Trong một xã hội đang kiệt sức vì những cuộc chạy đua danh vọng, sự hiện diện của họ như một khoảng lặng chữa lành. Họ là lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng thấm khía rằng: Người ta vẫn có thể sống hạnh phúc tràn trề mà không cần sở hữu một ai đó cho riêng mình; người ta vẫn có thể ung dung tự tại mà không cần giắt túi những thỏi vàng hay danh thiếp sang trọng; và người ta đạt đến đỉnh cao của nhân vị không phải khi bắt người khác phục dịch mình, mà là khi tự nguyện quỳ xuống rửa chân cho đồng loại. Tấm khăn luột đội trên đầu người nữ tu trong ngày khấn lần đầu không phải là một chiếc khăn tang chôn vùi tuổi trẻ, mà là một chiếc khăn chú rể phủ lên người dâu mới. Nó đánh dấu một khởi đầu: từ nay, người nữ này mang trên mình vết mực của một bản giao ước vĩnh cửu.

Bước chân nối dài của Mẹ Maria

Khi Thánh lễ kết thúc, dòng người ra về, trả lại sự yên tĩnh cho ngôi thánh đường. Người nữ tu trẻ bước ra cửa với nụ cười không còn sự băn khoăn của những chọn lựa dằn dằn. Chiếc áo dòng đen hay trắng họ mang từ nay không còn là một trang phục thông thường, mà là một Lời Tuyên Ngôn Sống. Họ ra đi để đi vào những ngõ ngách tối tăm nhất của kiếp người: những lớp học tình thương nghèo xơ xác, những trại dưỡng lão yên lặng đáng sợ, hay những bệnh viện đầy mùi hóa chất và cái chết. Ở những nơi ấy, người nữ tu không mang đến cho đời những bài thuyết giảng cao siêu hay những dự án triệu đô. Họ chỉ mang đến chính sự hiện diện của mình – một sự hiện diện đã bị bẻ ra qua Khó nghèo, Khiết tịnh và Vâng phục. Chính trong sự dấn thân âm thầm ấy, Đức Maria không còn là một pho tượng đá lạnh lẽo trên tòa cao, mà đang sống lại, đang bước đi, đang ôm lấy những mảnh đời tan vỡ qua đôi tay gầy và trái tim rực cháy của người nữ tu. Đó là câu chuyện tình yêu đẹp nhất và cay đắng nhất mà một con người có thể viết nên bằng chính cuộc đời mình.

Đức Hữu

[1] Xc. Công đồng Vaticanô II, Sắc lệnh Perfectae Caritatis, số 12

[2] Xc. Thánh Gioan Phaolô II, Tông huấn Vita Consecrata, số 88

[3] Xc. Thánh Gioan Phaolô II, Tông thư Redemptionis Donum, số 11

[4] Xc. Bộ Giáo luật và các Thánh bộ, Văn kiện Faciem tuam, Domine, requiro, số 13

[5] Xc. Thánh Phaolô VI, Tông thư Evangelica Testificatio, số 15