Ánh sáng sau đêm dài

Có những ngày mà ánh bình minh không bắt đầu từ khoảng trời trong veo thoáng đãng, mà được nhen nhóm ngay từ giữa lòng đêm đen thăm thẳm. Khi đứng trước không gian mênh mông, nhìn ngắm vầng kim ô rực rỡ như một khối hồng ngọc khổng lồ từ từ nhô lên từ phía sau những dãy núi mờ xa, vươn mình vượt qua những đỉnh tháp chênh vênh giữa trùng điệp sương mù, ta bất giác nhận ra một quy luật muôn đời của vũ trụ: dù đêm có dài, khắc nghiệt và mịt mùng đến đâu, ánh sáng vẫn luôn chực chờ để bừng tỉnh. Bức tranh ấy không chỉ là vẻ đẹp kiệt tác của thiên nhiên, mà còn là một ẩn dụ sâu sắc cho kiếp nhân sinh. Cuộc đời con người cũng vậy, những biến cố, thất bại hay bóng tối thử thách chẳng qua chỉ là khúc dạo đầu gian truân cho một bình minh lộng lẫy đang đón chờ phía trước.

Hiện tượng Nhà giả kim (The Alchemist) của nhà văn người Brazil - Paulo Coelho - từ lâu đã không còn dừng lại ở phạm vi của một cuốn tiểu thuyết thông thường. Ngay tại bìa bản dịch tiếng Việt, nhà xuất bản đã trân trọng ghi lại một dòng chữ đầy sức nặng: “Cuốn sách bán chạy chỉ sau Kinh Thánh.” Xét dưới góc độ của các chiến lược kinh doanh hiện đại, đây rõ ràng là một chiêu thức PR vô cùng hiệu quả trong việc kích thích trí tò mò của độc giả. Hẳn là sẽ có rất nhiều người cảm thấy ngạc nhiên, thậm chí hoài nghi trước dòng so sánh có phần táo bạo ấy.

Sự ngạc nhiên ấy là hoàn toàn có cơ sở. Làm sao một cuốn sách văn học hiện đại được sáng tác rất gần đây, vào năm 1988, lại có thể đặt ngang hàng về quy mô tiêu thụ với Kinh Thánh, bộ sách thiêng liêng có bề dày lịch sử trải dài qua hơn hai mươi thế kỷ của nhân loại? Mặt khác, khi thực hiện một phép chiếu như vậy, Paulo Coelho xem ra đã vượt xa những “cây cổ thụ” vĩ đại của nền văn học thế giới: từ Fyodor Dostoevsky với tầng tầng lớp lớp chiều sâu tâm lý và tư tưởng Kitô giáo trong Tội ác và hình phạt, Gabriel García Márquez với chủ nghĩa thực tại ảo diệu đỉnh cao trong Trăm năm cô đơn, cho đến Antoine de Saint-Exupéry với vòm trời cổ tích mộng mơ vượt thời gian trong Hoàng tử bé.[1]

Tuy nhiên, nếu vượt qua khỏi những con số thống kê thương mại thuần túy, người ta sẽ nhận ra rằng sức hút vượt thời gian của Nhà giả kim không đến từ những khẩu hiệu tiếp thị, mà đến từ một nguồn năng lượng tinh thần kỳ diệu: niềm hy vọng bất diệt và thái độ sống lạc quan mà cuốn sách gieo vào lòng những tâm hồn đang chới với giữa giông bão cuộc đời. Tác giả đã khéo léo rút tỉa những chất liệu Kinh Thánh thiêng liêng, lồng ghép chúng vào một cốt truyện đậm chất ngôn (ngụ ngôn), để biến tác phẩm thành một tấm gương soi chiếu cho bất kỳ ai đang trăn trở trước những câu hỏi hiện sinh: Tôi là ai giữa thế gian này? Tôi đang đi về đâu? Và làm sao để giữ vững niềm tin khi bóng tối phủ nát những ước mơ?

Khúc quanh của số phận

Để hiểu được ngọn lửa lạc quan cháy rực và thứ văn phong đậm chất tâm linh trong Nhà giả kim, chúng ta không thể không ngược dòng thời gian để tìm hiểu về tiểu sử cùng những bước ngoặt định hình nên tư tưởng của Paulo Coelho. Cuộc đời của người nghệ sĩ này vốn dĩ là một chuỗi những truân chuyên, nổi loạn và đau đớn. Trước năm 1986, Coelho là một con người lạc lối giữa vô vàn thực tại trần thế hỗn loạn. Ông từng trải qua những năm tháng sống quẩn quanh giữa văn hóa đường phố, chìm đắm trong thế giới của những hành vi du côn, bạo lực, và thậm chí đã từng ba lần bị gia đình đưa vào nhà thương điên vì sự khác biệt trong tư tưởng.

Nhưng rồi, đêm đen nào cũng phải nhường chỗ cho ánh sáng. Năm 1986, một chuyến đi hành hương kéo dài hơn 800km dọc theo con đường cổ xưa Santiago de Compostela tại Tây Ban Nha đã tạo nên một tác động thần linh, làm thay đổi vĩnh viễn cuộc đời ông.[2] Giữa những bước chân độc hành trên con đường đá bụi, Coelho đã trải qua một sự thức tỉnh sâu sắc. Ông quyết định rũ bỏ những bất an quá khứ để trở lại với đức tin Công giáo, đồng thời chuyên tâm tuyệt đối vào con đường sáng tác văn chương.

Những trải nghiệm tâm linh thiêng liêng ấy nhanh chóng được ông đúc kết và kết tinh qua hai tác phẩm đánh dấu thời kỳ tái sinh của mình: Người hành hương (1987) và đặc biệt là Nhà giả kim (1988). Qua hai cột mốc quan trọng này, Paulo Coelho không chỉ kể một câu chuyện hư cấu, mà ông đang cất tiếng hát ăn mừng cho hành trình tìm lại ơn gọi đích thực của chính mình. Ông đã chứng minh cho thế giới thấy rằng: cho dù một con người có từng chìm sâu đến đâu trong bùn lầy hay bóng tối, chỉ cần họ có đủ dũng khí để quay đầu và bước đi theo ánh sáng, kho tàng hạnh phúc thực sự vẫn luôn đứng đó chờ đợi họ. Cảm nghiệm cá nhân rất riêng ấy của Coelho đã chạm đến tần số sóng tâm hồn của hàng triệu độc giả trên toàn thế giới, những người cũng đang loay hoay đi tìm ý nghĩa cuộc sống, và cách riêng là những tín hữu Kitô giáo đang nỗ lực sống trọn vẹn ơn gọi làm người và làm con Chúa.

Những dấu hiệu trên đường đi

Cốt truyện của Nhà giả kim xoay quanh hành trình đi tìm kho báu của Santiago, một cậu bé chăn cừu vùng Andalusia, Tây Ban Nha. Hành trình địa lý ấy thực chất chính là bức tranh phản chiếu trọn vẹn hành trình tâm linh của chính tác giả. Sinh ra trong một gia đình Công giáo ngoan đạo, nguyện vọng lớn nhất của cha mẹ Santiago là muốn cậu trở thành một linh mục với cuộc sống ổn định và đáng kính. Thế nhưng, trái tim của Santiago lại mang nhịp đập của những chuyến đi. Cậu yêu thích sự tự do, khao khát được ngắm nhìn những vùng đất mới và khám phá thế giới rộng lớn. Hiểu và tôn trọng ước mơ của con, người cha đã trao cho cậu những đồng tiền vàng ít ỏi để cậu mua một đàn cừu và bắt đầu cuộc sống du mục.

Cuộc đời của Santiago lẽ ra cứ thế trôi qua trong bình yên thanh thản như vô số con người khác, những người hài lòng với một hạnh phúc và an toàn, nếu như cậu không trải qua một giấc mơ kỳ lạ. Trong giấc mơ lặp đi lặp lại ấy, một cậu bé lạ mặt đã dẫn Santiago đến tận vùng đất xa xôi của Kim Tự Tháp Ai Cập và chỉ cho cậu thấy một kho báu giấu kín.

Ai trên đời mà chẳng từng mơ? Nhưng điều làm Santiago trăn trở là giấc mơ ấy xuất hiện nhiều lần, và mỗi khi cậu bé trong mơ chuẩn bị chỉ rõ vị trí chính xác của kho báu thì Santiago lại đột ngột thức giấc. Sự hiếu kỳ đã dẫn cậu đến gặp một bà lão bói toán người Gypsies, nhưng những câu giải đoán mơ hồ của bà chỉ làm cậu thêm bối rối và hoài nghi. Khi Santiago quyết định dập tắt sự tò mò để quay lại với cuộc sống chăn cừu quen thuộc, thì một nhân vật đặc biệt bất ngờ xuất hiện. Ông lão tự xưng là Melchisedek, Vua xứ Salem. Ông trao cho cậu hai hòn đá huyền bí Urim và Thummim, biểu tượng của sự tiên đoán và phân định, đồng thời khuyên cậu tuyệt đối không được từ bỏ giấc mơ.

Ở phân đoạn này, Paulo Coelho đã thể hiện sự tài hoa khi vay mượn trực tiếp những mô-típ cốt lõi từ các câu chuyện Kinh Thánh về tổ phụ Abraham. Abraham là người đã vâng lời Thiên Chúa từ bỏ quê hương, họ hàng để lên đường đi đến vùng đất xa lạ mà Ngài sẽ chỉ cho, để rồi từ đó ông trở thành tổ phụ của một dòng dõi đông đúc như sao trên trời, cát dưới biển và trở thành nguồn phúc lành cho muôn dân.[3] Trên hành trình ấy, Abraham đã gặp gỡ Melchisedek, Vua thành Salem, vị linh mục của Thiên Chúa Tối Cao, và nhận được lời chúc phúc thiêng liêng từ ông.[4]

Tái hiện lại khuôn mẫu mẫu niệm ấy, Coelho đã thổi vào nhân vật Melchisedek một sức mạnh siêu nhiên: ông là hiện thân của sự hỗ trợ từ Vũ Trụ, một cú hích từ Đấng Tạo Hóa để thúc giục con người bước ra khỏi vùng an toàn nhằm hiện thực hóa Vận Mệnh Cá Nhân (Personal Legend). Lời khuyên của Melchisedek dành cho Santiago đã trở thành một trong những tư tưởng cốt lõi của cuốn sách:

“Chúa vạch đường để người người theo. Chỉ cần cậu nhận ra Người dùng dấu hiệu gì để vạch đường cho cậu.”[5]

Câu nói này không đơn thuần là một dòng thoại tiểu thuyết, mà là một chân lý sống mà Coelho rút ra từ chính cuộc đời mình. Nhờ biết lắng nghe những dấu hiệu nhỏ bé trên đường đời, tác giả đã hoán cải tâm hồn để gắn bó với đức tin và tìm lại ý nghĩa cuộc sống.

Đau khổ là ngọn lửa luyện kim

Nếu như chặng đầu của hành trình là sự háo hức của lời khởi đầu, thì chặng tiếp theo để đến được Ai Cập lại là một chuỗi những thử thách khắc nghiệt đẩy Santiago vào tận cùng của sự tuyệt vọng. Đây là một thực tế bài học vô cùng đắt giá: hành trình theo đuổi ước mơ chưa bao giờ là một con đường bằng phẳng.

Vừa đặt chân đến thành phố Tanger thuộc Bắc Phi, một nơi đất khách quê người xa lạ từ ngôn ngữ đến văn hóa, Santiago đã bị một kẻ lừa đảo cuỗm mất toàn bộ số tiền mà cậu có được từ việc bán cả đàn cừu. Bàn tay trắng, không một xu dính túi, không bạn bè, Santiago rơi vào trạng thái bàng hoàng và sụp đổ. Chưa dừng lại ở đó, cậu bàng hoàng nhận ra rằng khoảng cách từ Tanger đến Kim Tự Tháp là hàng ngàn cây số băng qua sa mạc Sahara,nơi được mệnh danh là vương quốc của cái chết, của nắng nóng thiêu đốt và những trận chiến đẫm máu giữa các bộ tộc.

Sa mạc trong tác phẩm mang một ý nghĩa biểu biểu tượng vô cùng to lớn. Đó là khoảng không gian của sự cô độc, của ngọn lửa thử thách gọt dũa ý chí. Chính giữa lòng sa mạc mênh mông ấy, Santiago đã vô số lần đối mặt với ranh giới giữa sống và chết. Cậu phải trải qua đủ mọi tầng nấc cảm xúc: từ nỗi đau đớn bị phản bội, sự cô đơn thắt lòng, nỗi thất vọng tràn trề cho đến sự sợ hãi tột cùng trước cái chết.

Nhưng chính trong những giây phút tăm tối nhất của cuộc đời, khi con người tưởng chừng như muốn gục ngã, ánh sáng của triết lý lạc quan lại lóe lên mạnh mẽ nhất. Sự xuất hiện của Nhà Giả Kim, nhân vật bí ẩn thứ hai sau Vua Melchisedek cùng với Fatima, cô gái sa mạc với ánh mắt trong veo như làn nước mát, đã trở thành điểm tựa vững chắc cho Santiago. Nhà Giả Kim đã dạy cho cậu bài học quan trọng nhất về trái tim và sự sợ hãi:

“Sợ phải đau khổ còn đau đớn hơn là chính sự đau khổ, và chưa từng có trái tim nào không phải chịu đau khổ khi tìm cách thực hiện giấc mơ.”[6]

Đây chính là kim ngôn mang tính thức tỉnh toàn bộ tác phẩm. Đau khổ, thất bại hay gian nan không phải là những chướng ngại vật sinh ra để đè bẹp hay hủy hoại con người. Ở một góc độ tích cực, chúng là những ngọn lửa luyện kim bắt buộc phải có để tôi luyện nên một bản lĩnh thép.

Nhìn lại toàn bộ chuỗi biến cố của Santiago, ta mới thấy mọi sự sắp đặt của Vũ Trụ đều mang một ý nghĩa sâu xa. Nếu không bị lừa hết tiền ở Tanger, Santiago đã không nảy sinh cơ duyên làm việc tại cửa hàng bán đồ pha lê của một ông lão tốt bụng. Nhờ thời gian phụ việc tại đây, cậu không chỉ học được sự kiên nhẫn, học thêm ngôn ngữ mới mà còn giúp cửa hàng phát đạt, từ đó kiếm được một khoản tiền lớn gấp nhiều lần số tiền đã mất. Và chính những đồng tiền chân chính ấy, cùng với những kinh nghiệm sống tích lũy được, đã cứu sống cậu khi cậu đối mặt với những phiến quân áo đen nguy hiểm trên sa mạc.

Cũng chính nhờ dám dấn thân vào sa mạc nghiệt dã, Santiago mới học được cách đọc hiểu Ngôn ngữ chung của Vũ Trụ, biết lắng nghe tiếng nói của ngọn gió, của cát bụi, và trên hết là tìm thấy tình yêu đích thực của đời mình nơi Fatima. Đúng như câu nói đầy chất thơ trong tác phẩm:

“Mỗi phút giây tìm cách thực hiện giấc mơ là một khoảnh khắc gặp gỡ Thượng đế và Vĩnh hằng.”[7]

Sự gian nan trong chuyến đi của Santiago phản ánh rất thực tế cuộc đời đầy chông gai của chính Paulo Coelho trước khi ông quay trở về với đức tin. Đó cũng chính là hình ảnh thu nhỏ của mỗi con người chúng ta ngày nay: trên con đường tiến bước theo tiếng gọi của ước mơ hay ơn gọi thiêng liêng, sẽ có những lúc ta cảm thấy mọi thứ như vỡ vụn. Nhưng nếu giữ vững niềm tin, ta sẽ nhận ra rằng đêm càng đen thì sao càng sáng, và bão tố sinh ra chỉ để thử thách xem rễ cây của lòng kiên trì bám sâu đến mức nào.

Vũ trụ luôn đồng hành

Tựa đề Nhà giả kim mang một tầng nghĩa ẩn dụ vô cùng sâu sắc. Ban đầu, người đọc dễ dàng lầm tưởng tác phẩm nói về vị đạo sĩ bí ẩn có khả năng biến kim loại thường thành vàng ròng. Nhưng càng về cuối, ta mới vỡ lẽ ra rằng: “Nhà giả kim” thực sự chính là cậu bé Santiago. Cậu đã học được thuật giả kim cao siêu nhất của vũ trụ, đó không phải là phép thuật hóa học, mà là khả năng “hiểu được thiên nhiên, thế giới và biến đổi chính bản thân mình.”[8]

Hành trình đi tìm kho báu của Santiago có thể được đúc kết qua ba từ khóa quan trọng: Lắng nghe (lắng nghe tiếng nói trái tim và các dấu hiệu của vũ trụ), Thực hiện (dũng cảm dấn thân bất chấp sợ hãi) và Được trợ giúp (nhận sự nâng đỡ từ những nguồn lực siêu nhiên lẫn con người).

Mặc dù tâm niệm xuyên suốt của Santiago: “Khi bạn khao khát một điều gì đó, cả vũ trụ sẽ hợp lực giúp bạn đạt được nó”, hay bản thân cuốn tiểu thuyết Nhà giả kim chưa thể đại diện hoàn toàn cho toàn bộ chiều sâu thần học phức tạp của hành trình tâm linh Kitô giáo; nhưng tựu trung lại, thông qua việc sử dụng khéo léo các dữ kiện lịch sử cứu độ và trải nghiệm hiện sinh, tác phẩm đã để lại cho độc giả một bài học vô giá đó là hãy luôn sống lạc quan, biết chăm chú lắng nghe và kiên trì bước đi trên ơn gọi của đời mình dưới sự đồng hành, trợ lực của Thiên Chúa.

Cảm hứng lạc quan ấy càng trở nên sống động khi ta chiêm ngắm bức ảnh mặt trời hừng sáng sau rặng núi mù sương. Giữa ranh giới mong manh giữa đêm và ngày, khi bóng tối chưa tan hết và hơi lạnh vẫn còn bao phủ, đĩa mặt trời rực rỡ vẫn kiên cường vươn lên, tỏa ánh hào quang ấm áp xuống nhân gian. Những đỉnh tháp hay công trình nhân tạo nhỏ bé chênh vênh trước khoảng không bao la dường như cũng đang vươn mình để đón nhận nguồn năng lượng sống dồi dào ấy.

Cuộc sống của mỗi con người chúng ta cũng không nằm ngoài quy luật ấy. Sẽ có những giai đoạn bạn cảm thấy mình đang bị bủa vây bởi một đêm dài dường như không có hồi kết, nơi chỉ có nước mắt, thất bại và sự cô đơn. Nhưng hãy nhớ rằng, đêm tối nhất chính là thời điểm ngay trước rạng đông. Đừng để sự sợ hãi làm tê liệt những bước chân. Đau khổ không đến để tiêu diệt bạn, mà đến để giúp bạn thức tỉnh, để bạn nhận ra sức mạnh tiềm ẩn bên trong tâm hồn mình.

Hãy giữ cho trái tim luôn rộng mở để đón nhận những dấu hiệu tốt lành, giữ cho tâm trí một sự lạc quan kiên cường. Khi bạn dám dấn thân bước tiếp với một niềm tin không lay chuyển, ánh bình minh của đời bạn chắc chắn sẽ rực rỡ vươn lên từ phía sau những dãy núi khó khăn, xua tan mọi sương mù và mang đến cho bạn kho tàng vô giá nhất: một bản thể trưởng thành, tự do và đong đầy hạnh phúc.

Đức Hữu